Çözüm Ne? Ne Okumalı? Nasıl Okumalı? “Sadece tekliftir”

İlmi öğrenmenin ve ilme ulaşmanın çeşitli yolları var. Geçmişte okuma yanında sohbet etmek, ilim meclislerine katılmak ilim öğrenmenin önemli yollarından biriydi. Çağın getirdiği Modern Teknoloji , bireysel okuma ve sohbet geleneğini zayıflattı.

Çağımızda bilhassa gelişmekte olan kitle iletişim araçları sürekli olarak bilgi, kültür ve haber aktarımında bulunmaktadırlar. Medya ve internetin aktardığı bilgi kültür ve haberlerin ne ölçüde doğru, gerçek ve yararlı bilgiler olduğu konusunda birçok insan gibi şahsen benimde şüphelerim var. İnternet kültürü özellikle hızla yayılmış durumda, internetin hızlı bilgi sunumu ve kolaylığı bizi kitaplardan uzaklaştırıyor.

Oysa aslolan “Kitap”tır. Fert olarak çağın gereği olarak interneti kullanırken Kitap’ı bir kenara atmamalı, kitabı önemsemeli, kütüphaneleri önemsemeli, evimizin bir köşesi daima kütüphanemiz olmalı, bu köşeyi en değerli köşe olarak evde konumlandırmalıyız. İnternete bağlı kültür, bağımlılığı meydana getirecektir. Bu bağımlılık ister istemez tamamen insanın iç ve dış bünyesine sirayet edecek maalesef istesek de istemesek de insan kumanda merkezli bir hayat yaşayacaktır.

Tamamen Statik durgun, eğitimini ve idamesini “okumasından tutup, giyim, kuşam, yiyeceğine kadar” hayatının tümüne şamil olacak bir şekilde modern teknolojiye olan bağımlılığın ile yaparken fark edemediğin şekilde bir gün bakarsın ki internetin fişi nasıl çekilirse fert olarak bizimde fişimiz bir anda anda çekilecektir.Öyle ise O gün gelmeden “diriliş”i yaşayalım.

Diriliş ruhda, düşüncede, eylemde yani tüm safahatlarımızda birden ve hep beraber başlamalıdır. İnsan, AHSEN-İ TAKVİMDİR, düşünen, akleden ve gelişen bir canlıdır. Okuyan, anlayan, kavrayan, yaşayan bir öznedir. Yüce Kur’an ilk emri “ikra” olmuştur. Yani Oku… Oku’dan kasıt nedir. Âlimlerimiz, Allah dostlarımız bunun üzerine düşünmüşler, akıl yormuşlardır.

Yunus Emre akıl yormuş hatta bugünlere çok bildiğimiz ama bir türlü tam olarak manasını kavrayamadığımız, hatta ilk dördünü okuduğumuz acaba bu şiirin devamı yok mudur? Diye düşünmediğimiz. Hatta Yahudiler ve Yahudi taraftarları tarafından kasıtlı olarak ilk dörtlüğünün devamı engellenen. Yanlış manalandırılan şiirini buraya alıyorum;

İlim ilim demektir
İlim kendin bilmektir
(Ruhumdan ruh üfledim-Ben insanın sırrıyım,
insan benim sırrım)
Sen kendin bilmezsen (Nefsini bilen Rabbini Bilir)
Ya nice okumaktır.

Okumaktan murat ne (İlmin gayesi hakka ulaşma)
Kişi Hak'kı bilmektir
Çün okudun bilmezsin
Ha bir kuru ekmektir

Okudum bildim deme
Çok taat kıldım deme
Eğer Hak bilmez isen
Abes yere gelmektir

Dört kitabın mânâsı
Bellidir bir elifte (Elif tasavvufta Allah’ı simgeler)
Sen elifi bilmezsin
Bu nice okumaktır

Yirmi dokuz hece
Okursun uçtan uca
Sen elif dersin hoca
(ilk harf elif-tüm harfler eliften oluşuyor)
Mânâsı ne demektir

Yunus Emre der hoca
Gerekse bin var hacca
Hepisinden iyice
Bir gönüle girmektir

Gelelim tekrar konumuza Yunus Emre’ye selam olsun…

Söz konusu içimizde bulunduğumuz bu mevcut durum, bireyi istenilen (istedikleri) hayat tarzına hapsetmiş bulunmaktadır. Genel olarak bunu söylüyorum. Zihinlerimiz maalesef Müslüman’ız elhamdülillah desek bile kodlanmıştır. Bize yüklenen hayat ise, TV’lerde reklâmlar ile Tv dizileri ile sinemalar ile internet âlemi ile haber programları ile sabah programları ile… vs yani adı da üzerinde Program, fark edemediğimiz bir şekilde bizi sundukları hayat ile bizi programlamaktadırlar.

Birey alternatif okuma programları ile görsel medyanın, sanal âlemin veremediği, kimi zaman vermek istemediği bilgilere ulaşmalı bu sayede içinde yaşa(t)makta olduğumuz verili – kumandalı sistemi daha farklı bir perspektiften hareketle eleştirebilmeli, Asla rucu edebilmeli hikmeti yakalayabilmelidir.

Bütün bu anlatımlardan sonra bizlere doğru ve gerçekten bilgilendirici, uyarıcı "alternatif bir okuma programı"na ihtiyacımız olduğu sorunu ortaya çıkmaktadır.

İnternet ortamı, Yazılı ve görsel medya tuzaklarla doludur. bilinç ve bilgelikten yoksundur. İhtiyacımız olan şey, bilgi, bilinç, bilgelik, hikmettir. Bunun için de öncelikle sağlam bir arka plana, güvenilir bir bilgi zeminine ihtiyacımız bulunmaktadır.

Bu açıdan alternatif eğitim sistemi uzun bir zamana yayılmalı ve mümkünse ufak halkalar ile gerçekleştirilecek bir sohbet birlikteliği ile üstad Ali Bulaç’ın tavsiyesi üzerine dört ana bölüm olarak yol haritamızı çizmeliyiz. Dört ana bölümden maksat yaşadığımız çağa karşı sağlam ve kültürel bir temelimiz olmasıdır. Asıl gaye tabiî ki “kişi hakkı bilmektir”. Okuma sohbet grupları oluşturabilmek arzu edinen bir durumdur. Ama imkan yoksa birey olarak ta yapılabilir.

Hz. Ali radıyallahu anh “ilim bir nokta idi, onu insanlar çoğaltı” buyurmuştur. Cenab-ı Allah’ın “sen olmasaydın kâinatı var etmezdim” dediği Nur-u Muhammediye sahibi, peygamber efendimiz (s.a.v.) “ben ilmin kapısıyım anahtarı Ali’dir” buyurmuştur.

Maksadımız hikmete ulaşmaktır, varlık gayesinde yok olmaktır. Nokta’da hiç olmaktır. Enaniyetten, nefsaniyetten uzak durmaktır. Yoksa derya derya çoğalmak değil. Teklikte kaybolmaktır…

Ana başlık olarak bir müslümanın izleyeceği yol;
1. İslam
2. Batı
3. Modern Dünya
4. Modern İslam (islam’a modern eklenilmesi ise düşündürücüdür, öyleyse tefekkür edelim düşünelim)

Kur'an okumanın ise zamanı yoktur. Her gün asgari üç dört sayfa Kur'an okunması, eğer Arapça'sından okunabiliyorsa mealiyle birlikte, eğer Arapça okunamıyorsa, sadece mealiyle yetinerek okunması gerekmektedir.

Bu da üzerinde tefekkür edilmeden bir okuma değil, tam aksine yavaş ve çok yönlü düşünmek içinde yaşadığımız hayatla zihnen uğraştığımız konularla bağını kurmayı esas olan bir okuma olması gerekmektedir. Bizim Kur'an'la öylesine sık, yoğun ve doğrudan bir temasımız olmalı ki, her durumda ve kiminle olursa olsun konuştuğumuz, tartıştığımız, şahit veya muttali olduğumuz herhangi bir konuyla ilgili ayetler hemen aklımıza geliversin.

Bunun bizde sürekli işleyen bir meleke haline gelmesi lazım. Bir bakıma buna Kur'an'ı ruhen ve zihnen içselleştirmemiz çabası diyebiliriz. Dolayısıyla programa katılmak isteyen hiçbir taliplinin Kur'an'ı birkaç defa okumak suretiyle bu kitaba tam olarak muttali olabileceği düşüncesinde olmaması önemlidir. Okuma programımız giriştikçe literatür değişebilir, ama Kur'an okuma hayatımızın sonuna kadar sürer.” ( Ali Bulaç)

Yukarıda verilen dörtlü aşamada pek çok kitap listelenecektir. İnsan okuduğu kitabı tam olarak ve ömür boyu hatırlayamaz, unutabilir, zihninin bir köşesinde bırakabilir, ancak aradan uzun bir zaman geçse dahi hatta unuttuğuna kanaat getirse dahi gerektiğinde hafızasında depolanan bilgiler hini hacette ekrana gelir. Hayat kurtarır. Bir çağrışım yeterlidir.

Okuma programının bir ekibin eşliğinde yürütülmesinin şu faydası var: bilindiği üzere okuma hatta çok okumak yetmez. İnsanın okuduklarını benzer frekanslara sahip insanlarla tartışması gerekir. Çünkü karşılıklı tartışma -biz buna müzakere, alışveriş ve zihni yardımlaşma diyebiliriz- zihni açar, anlaşılmayan noktaları vuzuha kavuşturur, bilgi düzeyinin gelişmesine ve sahip olunan malumatın tefekküre konu olmasına hizmet eder.

Bugün tefekkür etmeden bir yığın malumata sahip olan çok sayıda insan var, bunlar sadece aktarıcı veya bir başka deyimle nakledicidirler. Bizim aktarıcı olmanın ötesinde doğru bilgilere dayalı tefekkür sahibi, zihnen üretici insanlara ihtiyacımız var. Bu açıdan herhangi bir alanla ilgili bir kitabı, mesela fıkıh usulü ile ilgili bir eseri okuma işini bitiren ekibin belli bir periyotta bir araya gelip herkesçe okunan kitabı kendi aralarında müzakere etmeleri gerekir.

Bir alan veya bir ilim dalıyla ilgili kitapların okuma işini bitirdikten sonra da o konuda uzman bir insanın davet edilip ya da ziyaret edilip daha kapsamlı bir müzakere yapılması gerekmektedir. Amaç okunan şeylerin zihinde iyice yer etmesini sağlamak, okuma esnasında ve sonrasında doğan fikirlerin bir sağlamasını yapmaktır.( Ali Bulaç)

Son olarak şunu belirtmekte yarar var: Bu okuma programını izlerken, kişilerin zevklerine ve özel ilgi alanlarına bağlı olarak başka kitap dergi ve gazete de okunur. Zaman ve imkânlar nispetinde yeni çıkan güzel kitapları aylık veya üç aylık yayınlanan önemli dergileri izlemekte fayda var. Ancak bir nokta çok önemlidir: Program dışı okumada seçici olmak gerekir. Nasıl abur cubur yemek mideyi fesada uğratırsa, abur cubur şeyler okumak da beyni fesada uğratır. Çaba bizden, başarı Allah'tandır. (Ali Bulaç)

l. Okuma Programı: İSLAM

A-Kur'an-ı Kerim
1) Muhammed Hamidullah, Kur'an-ı Kerim Tarihi (Çev. A.Aziz Hatip-Mahmut Kanık)
2) Ebu'l-A'la Mevdudi, Kur'an-ı Nasıl Anlayalım? (Çev: Bekir Karlığa)
3) Kur'an-ı Kerim ve Türkçe Anlamı, (Hazr. Ali Bulaç)

B) Siyer
1) Martin Lings, Hz. Muhammed'in Hayatı (Çevr. Nazife Şişman)
2. Muhammed Hamidullah, İslam Peygamberi (Çev. Mehmet Yazgan.)

C) Tarih
1. Filibeli Ahmet Hilmi Efendi, İslam Tarihi
2. Ali Mazaheri, Ortaçağda Müslümanların Yaşayışları (Çev. Bahriye Üçok.)
3. Ebulfazl İzzeti, İslam'ın Yayılış Tarihine Giriş, (Çev. Cahit Koytak.)

D) Dinler Tarihi
1. Ekrem Sağıroğlu, Başlangıcından Günümüze Kadar Dinler Tarihi
2. Prof. Dr. Annamarie Schimmel, Dinler Tarihine Giriş (Editör: Recep Kibar.)
3. Ömer Rıza Doğrul, Dinler Tarihi

E) Mezhepler Tarihi
1)Muhammed Ebu Zehra, Siyasi ve İtikadi Mezhepler Tarihi, (Çev: Sibgatullah Kaya.)
2. Suphi es-Salih, İslam Mezhepleri ve Müesseleri Tarihi, (Çev: İbrahim Sarmış)

F) Peygamberler Tarihi
1) Abdullah Aydemir, İslami Kaynaklara Göre Peygamberler

G) Tefsir
1. İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Usulü
2. Suphi es-Salih, Kur'an İlimleri, (Çev: M.Said Şimşek)
3. Abdullah Aydemir, Tefsirde İsrailiyat

H) Hadis
1. Suphi es-Salih, Hadis İlimleri ve Istılahları
2. Mahmud Ebu Reyye, Muhammedi Sünnetin Aydınlatılması (Çev: Muharrem Tan)
3. Yaşar Kandemir, Mevzu Hadisler

l) Fıkıh/İslam Hukuku
1. Abdulvahhab Hallaf, İslam Hukuk Felsefesi (İlmu Usuli'l-Fıkh) (Çev ve Notlar Ekleyen. Doç. Dr. Hüseyin Atay) veya Vehbe Zuheyle, Usul-ü Fıkıh
2. Hayreddin Karaman, İslam Hukuku Tarih
3. Hayreddin Karaman, İslam Hukukunda İctihad
4. Mehmed Erdoğan, İslam Hukukunda Ahkâmın Değişmesi
5. Muhammed Reşid Rıza, Mezheplerin Birleştirilmesi

J) Kelam
1. Prof. Dr. Şerafeddin Gölcük-Doç. Dr. Süleyman Toprak, Kelam
2. Süleyman Uludağ, İslam Düşünce Yapısı
3. Montogomery Watt, İslam Düşüncesinin Teşekkül Devri (Çev. E. Ruhi Fığlalı.)

K) İslam Felsefesi ve İslam Düşüncesi
1. Henry Corben, İslam Felsefesi Tarihi (Çev: 1.Cilt: Hüseyin Hatemi- 2. Cilt: Prof. Ahmet Arslan.)
2. Ali Bulaç, İslam Düşüncesinde Din-Felsefe/Vahy-Akıl İlişkisi (4. Bsm.)

L)Tasavvuf
1) Prof. Mustafa Kara, Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi
2)Abdulbaki Gölpınarlı, 100 Soruda Tasavvuf ve Tarikatlar
3)Prof. Dr. Abdülhak Ensari, Şeriat ve Tasavvuf (Çev. Yusuf Yazar.)

M) İslam ve Siyaset
1) Prof. Harun Han Şirvani, İslam'da Siyasi Düşünce ve İdare (Mütercim: Kemal Kuşçu.)
2) Dr. Nevin A. Mustafa, İslam Siyasi Düşüncesinde Muhalefet (Çev. Vecdi Akyüz.)
3) Hamit İnayet, Çağdaş İslami Siyasi Düşünce (Çev. Yusuf Ziya.)

ll. Okuma Programı: BATI
A) Felsefe
1) Alferd Weber, Felsefe Tarihi, Çev. Vehbi Eralp
2) Karl Jaspers, Felsefe Nedir? Çev. İ. Zeki Eyüpoğlu

B) SOSYOLOJİ
1) Hans Freyer, İçtimai Nazariyeler Tarihi (Çev. Ve notlar ekleyen: Tahir Çağatay)
2) Doğan Ergun, 100 Soruda Sosyoloji El Kitabı
3) P. A. Sorokin, Bir Bunalım Çağında Toplum Felsefeleri, (Çev. Mete Tunçay)

C) PSİKOLOJİ
1) M. Reuchlın, Psikoloji Tarihi, (Çev. Doç. Dr. Semlin Evrim)
2) Erol Güngör, Sosyal Psikoloji
3) Karen Horney, Günümüzün Nevrotik İnsanı, (Çev. Dr. A. Erdem Bagatur)
4) Robert Ornsteın, Yeni Bir Psikoloji (Çev. Erol Göka-Feray Işık.)

D) ANTROPOLOJİ
1) Bozkurt Güvenç, İnsan ve Kültür
2) Calvin Wells, Sosyal Antropoloji Açısından İnsan ve Dünyası (Çev. Erzen Onur.)
3) Claude Levi-Strausse, Yaban Düşünce, (Çev. Tahsin Yücel.)

E) SİYASET
1) Jacop Ben-Amıttay, Siyasal Düşünceler Tarihi (Çev. M. Ali Kılıçbay-Levent Köker)
2) C. Nortcote Parkinson, Siyasal Düşüncenin Evrimi (Çev. Mehmet Harmancı)
3) Maurıce Duverger, Politikaya Giriş (Çev. Samih Tiryakioğlu.)
4) Ayferi Göze, Liberal, Marksist, Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri
5) Leslıe Lipson, Demokratik Uygarlık (Çev. Haldun Gülalp-Türker Alkan.)
6) Tage Lindbom, Demokrasi Miti (Çev. Ömer Baldık.)

F) HUKUK
1) Prof. Vecdi Aral, Hukuk Başlangıcı
2) Prof. Dr. İmhan F. Akın, Kamu Hukuku
3) Prof. Dr. Coşkun Üçok-Doç. Dr. Ahmet Mumcu, Türk Hukuk Tarihi

G) İKTİSAT
1) Prof. Gülten Kazgan, İktisadi Düşünce
2) Joseph A. Schumpeter, Kapitalizm, Sosyalizm ve Demokrasi (Çev. Tuncay Akoğlu.)
3) Samir Amir, Eşitsiz Gelişme, (Çev. Ahmet Kotil)
4) Andre Groz, İktisadi Aklın Eleştirisi (Çev. Işık Erğüden.)
5) François Partant, Kalkınmanın Sonu (Çev. Fikret Başkaya.)

lll. Okuma Programı: MODERN DÜNYA

1) Oswald Spengler, Batı'nın Oluşumu, (Çev. Giovanni Scognamıllo.)
2) Paul Hazarad, Batı Düşüncesinde Büyük Değişim
3) Fritjof Capra, Batı Düşüncesinde Dönüm Noktası (Çev. Mustafa Armağan.)
4) Christopher Dawson, İlerleme ve Din (Çev. Yusuf Kaplan-Aylin Doğan.)
5) Lord Northbaurne, İlerlemeye Farklı Bir Bakış, (Çev. Deniz Özer.)
6) Fernand Braudel, Medeniyet ve Kapitalizm (Çev. Mustafa Özel.)
7) Immanuel Wallersteın, Bildiğimiz Dünyanın Sonu (Çev. Tuncay Birkan.)
8) Max Horkheımer, Akıl Tutulması (Çev. Orhan Koçak.)
9) Paul Harrıson, 3. Dünyanın Batılılaştırılması (Çev. Cevdet Cerit.)
10) Hans Van Der Loo-Williem Van Reijen, Modernleşmenin Paradoksları (Çev. Kadir Canatan)
11) Lezsek Kolakowski, Modernliğin Sonsuz Duruşması (Çev. Selahettin Ayaza.)
12) Jameson, Lyotard, Habermas, Zeka; Postmodernizm, (Çev. Necmi Zeka.)
13) Gaı Eaton, Tanrı'yı Hatırlamak, (Çev. S. Leyla Gürkan.)
14) Tage Lindbom, Başaklar ve Ayrık Otları –Modernliğin Sahte Kutsalları- (Çev. Ömer Baldık.)
15) Ivan Illıch, H2 O (Çev. Lizi Behmoara.)
16) Ivan Illıch, Okulsuz Toplum (Çev. Bedirhan Üstün.)
17) Edward Said, Oryantalizm
18) Paul K. Feyerabend, Yönteme Hayır (Çev. Ahmet İnam.)
19) Paul K. Feyerabend, Akla Veda (Çev. Ertuğrul Başar.)
20) Erıc From, Çağımızın Özgürlük Sorunu (Çev. Bozkurt Güvenç.)
21) Herbert Marcus, Tek Boyutlu İnsan (Çev. Afşar Timuçin-Teoman Tunçdoğan.)
22) Mıchel Foucault, Deliliğin Tarihi (Çev. M. Ali Kılıçbay.)
23) Jacoues Ellul, Teknoloji Toplumu, (Çev. Musa Ceylan.)
24) Louis Fıscher, Gandhi (Çev. Mehmet Harmancı)
25) Frantz Fanon, Yeryüzünün Lanetlileri
26) Edisyon Kitap: Ali Köse, Sekülerizm Sorgulanıyor -21. Yüzyılda Dinin Geleceği-

lV. Okuma Programı: MODERN İSLAM (İslam)

Bu başlık altında kitap yerine yazar isim saymayı uygun gördük. İsimler, aralarında önemli sayılabilecek görüş ve yaklaşım farkı olmakla beraber, son tahlilde İslam âlem tasavvuru dairesi içinde sabit kadem durmuş, "İslam tefekkürü ve irfanı dairesi" dâhilinde kalma başarısını göstermişlerdir. "Modern İslam" dememizin sebebi, yazarların modernist olmalarını değil, 20 ve 21. yüzyılda yaşamış veya hala yaşıyor olmalarını ifade etmek içindir. Söz konusu yazarların bir kısmı bir ölçüde modernitenin etkisinde kalmış, modernizme temayül göstermiş olmalarına rağmen yine de tercihlerini İslam düşüncesinden yana yapmış veya bir kısmı "İslam" ile "modernite" arasında zoraki ilişkiler kurmaya çalışmış ve fakat neredeyse tümü modernite ile yüzleşme gereğini duymuşlardır.

İslam dünyasından ve Türkiye'den seçtiğimiz yazarların bütün kitapları, yazıları veya konuşmaları okunmaya değer. Ancak buna herkesin imkanı olmadığından her yazardan asgari 2-3 kitabının seçilip program çerçevesinde okunması gerekmektedir. Bazı yazarların –örnek olması hasebiyle- tek bir kitabıyla veya sadece yazılarını takip etmekle de yetinilebilinir. Özellikle Türkiye'yle ilgili olarak listeyi uzun tutmamızın sebebi, 150 yıllık geçmişi bulunan İslamcı akımların bugün geldikleri noktada ortaya koydukları zihni harita hakkında üç aşağı beş yukarı bir kanaate sahip olmak içindir. Kitap seçimini grup kendisi yapabileceği gibi, çevresine danışarak da yapabilir.

Söz konusu dört okuma programından sonra İslam'ın klasik kaynakları ve büyük ulema geleneğiyle temas kurmayı hedefleyen bir okuma yapma zarureti vardır. Bu, ilim ve irfan taleplisinin isteğine ve gayretine bağlıdır."

1) Bediüzzaman Said Nursi
2) M. Akif Ersoy
3) Sait Halim Paşa
4) Muhammed İkbal
5) Hasan El Benna
6) Muhammed Hamidullah
7) Abdülkadir Udeh
8) S. Hüseyin Nasr
9) Rene Guenon
10) Martin Lings
11) Cahid Zarifoğlu
12) Cemil Meriç
13) Seyyid Kutup
14) Muhammed Kutup
15) Ebul A'la Mevdudi
16) Yusuf Kardavi
17) Nakip El Attas
18) Malik Binnebi
19) Cemaleddin Efgani
20) Muhammed Abduh
21) Reşit Rıza
22) Ali Şeraiti
23) Murtaza Mutahhari
24) Aliya İzzetbegoviç
25) İsmail Raci El Faruki
26) Muhammed Ebu Zehra
27) Muhammed Ammara
28) Mahmud Sami Ramazanoğlu
29) Muhyiddin Arabî
30) Sezai Karakoç
31) Osman Nuri Topbaş
32) Oktan Keleş
33) İsmail Kara
34) Ahmet Yüksel Özemre
35) Mustafa Özdamar

Bu sıraya kendi meşrebimize göre yazarlar, kitaplar ekleyebiliriz. Şahsen ben ekledim. Dört kişilik ekip ile yolumuza devam ediyoruz bir hafta sonunda buluşup ortaya okuduğumuz kitap aldığımız notlar konuluyor hatta okunan kitapları elimize alıyoruz kim daha az çizmiş ise çay parasını o ödüyor. Kitap üzerine anladığımız ne varsa iki saat sadece okunan kitap üzerine söyleşi yapıyoruz.

Daha yazılacak (okunacak) çok şey var şimdilik diyoruz,şimdilik…
Selam ve dua ile efendim.

Av. Mahmut Doğan, "daha okunacak çok şey var" diyerek yazdı...